تب مالت و سل
تب مالت و سل هر دو عفونت‌های باکتریایی‌اند که درمان‌شان ماه‌ها یا هفته‌ها طول می‌کشد و نیمه‌کاره رها کردن درمان خطر دارد. این صفحه می‌گوید هر کدام از چه راهی منتقل می‌شوند، چه نشانه‌هایی دارند و چرا دوره را باید تا آخر ادامه داد.
این دو بیماری چیستند؟
تب مالت (بروسلوز)
تب مالت عفونتی است که باکتری‌ای به نام بروسلا ایجاد می‌کند. این باکتری از دام (گوسفند، گاو، بز، شتر) به انسان می‌رسد. راه‌های اصلی در منابع:
- نوشیدن شیر خام یا خوردن لبنیات (شیر، پنیر، بستنی) که از شیر پاستوریزه‌نشده درست شده
- خوردن گوشت نیم‌پز از دام آلوده
- تماس مستقیم با دام آلوده یا ترشحات آن (مثلاً هنگام زایمان دام)، یا نفس کشیدن در محیط آلوده
- کار در آزمایشگاه یا مشاغلی مثل دامداری، کشتارگاه و دامپزشکی
در WHO آمده که بیشتر موارد از شیر یا پنیر غیرپاستوریزهٔ بز و گوسفند است. نشانه‌ها شبیه سرماخوردگی شدید است: تب، ضعف، عرق، سردرد، درد عضله و مفصل، بی‌اشتهایی و کاهش وزن. گاهی نشانه‌ها خفیف است و بیماری از نظر دور می‌ماند. نشانه‌ها معمولاً دو تا چهار هفته بعد از تماس شروع می‌شود، ولی از یک هفته تا دو ماه هم ممکن است.
سل (TB)
سل بیماری‌ای است که باکتری ایجاد می‌کند و بیشتر ریه را درگیر می‌کند. از راه هوا و با سرفه، عطسه یا صحبت کردن فرد مبتلا به سل فعال پخش می‌شود. در منابع بین دو حالت فرق گذاشته شده:
- عفونت بی‌نشانه (سل نهفته). باکتری در بدن هست، ولی بیمار حالش خوب است و نمی‌تواند آن را به دیگران برساند. اگر درمان نشود ممکن است روزی فعال شود.
- بیماری فعال. باکتری تکثیر می‌شود، فرد بیمار است و می‌تواند دیگران را مبتلا کند.
نشانه‌های سل فعال: سرفهٔ سه هفته یا بیشتر، گاهی با خلط خونی، تب، عرق شبانه، خستگی، بی‌اشتهایی و کاهش وزن. نشانه‌ها ممکن است ماه‌ها خفیف بماند.
چه کسانی باید پزشک را ببینند؟
برای تب مالت، اگر تب، عرق، درد مفصل یا کمر و ضعف دارید و در هفته‌ها یا ماه‌های اخیر:
- شیر خام، پنیر یا بستنی غیرپاستوریزه خورده‌اید
- با دام، به‌خصوص هنگام زایمان یا ذبح، تماس داشته‌اید
- گوشت نیم‌پز خورده‌اید
در CDC آمده نشانه‌ها گاهی هفته‌ها یا ماه‌ها بعد از تماس شروع می‌شود، پس سابقهٔ تماس را حتماً بگویید.
برای سل، اگر:
- سرفه‌تان بیش از سه هفته طول کشیده
- خلط خونی دارید (در NHS این مورد نیازمند مراجعهٔ فوری است)
- تب و عرق شبانه، بی‌اشتهایی و کاهش وزن بی‌دلیل دارید
- با کسی که سل فعال دارد در تماس نزدیک بوده‌اید
در منابع آمده افراد مبتلا به دیابت، ضعف سیستم ایمنی (مثل HIV)، سوءتغذیه و مصرف دخانیات یا الکل بیشتر در معرض سل فعال‌اند. کودکان خردسال هم اگر مبتلا شوند، احتمال بیماری فعالشان بیشتر است.
چگونه بررسی می‌شود؟
هیچ‌کدام را نمی‌شود فقط از روی علائم تشخیص داد.
- تب مالت: آزمایش لازم است. در CDC آمده که نشانه‌های اولیه غیراختصاصی‌اند و تشخیص با آزمایش خون (آزمایش پادتن و گاهی کشت) انجام می‌شود. گاهی نمونهٔ دوم چند هفته بعد لازم می‌شود. پرسش دربارهٔ تماس با دام و لبنیات به انتخاب آزمایش مناسب کمک می‌کند.
- سل: پزشک بعد از شرح حال و معاینه، بررسی‌های مخصوص سل را براساس وضع شما انتخاب می‌کند.
درمان به‌طور کلی چگونه است؟
هر دو بیماری با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شوند که پزشک انتخاب می‌کند، و در هر دو ادامه دادن درمان تا آخر اهمیت زیادی دارد.
تب مالت. درمان با ترکیبی از آنتی‌بیوتیک‌ها هفته‌ها طول می‌کشد؛ در CDC حداقل ۶ تا ۸ هفته ذکر شده. بهبودی کامل ممکن است از چند هفته تا چند ماه طول بکشد. اگر درمان درست انجام نشود، عفونت مزمن می‌شود و می‌تواند باعث آرتریت، عفونت قلب، خستگی طولانی و تورم اندام‌ها شود. در همان منابع آمده مرگ در این بیماری نادر است (کمتر از ۲ درصد مبتلایان).
سل. سل قابل پیشگیری و قابل درمان است (WHO). درمان سل حساس به دارو، بسته به نوع درمان ۴ تا ۹ ماه طول می‌کشد؛ در NHS «دست‌کم ۶ ماه» آمده است. اگر دوره ناقص بماند، باکتری‌های زنده‌مانده ممکن است دوباره بیماری بسازند و ممکن است مقاوم شوند. سل مقاوم هم درمان‌پذیر است، ولی با داروهای دیگر و معمولاً عوارض بیشتر و درمان سخت‌تر. در CDC آمده اگر داروها کامل مصرف شوند، تقریباً همهٔ بیماران بهبود می‌یابند.
از چه زمانی بیمار سل دیگر خطری برای اطرافیان ندارد، به وضع هر بیمار بستگی دارد و باید از پزشک پرسید. در CDC آمده کامل کردن درمان هم به بهبود بیمار و هم به جلوگیری از ابتلای دیگران کمک می‌کند.
خودتان چه کار می‌توانید بکنید؟
- لبنیات پاستوریزه بخرید. CDC می‌گوید اگر مطمئن نیستید لبنیات پاستوریزه است، آن را نخورید و ننوشید. دربارهٔ لبنیات محلی یا سنتی و راه‌های ایمن‌تر کردن آن از پزشک بپرسید.
- گوشت را کامل بپزید.
- اگر با دام کار می‌کنید از دستکش، عینک و ماسک یا وسایل محافظ مناسب استفاده کنید و با ترشحات حیوان (بخصوص هنگام زایمان) بدون محافظ تماس نگیرید.
- داروها را سروقت و تا آخر بخورید. اگر یک وعده را فراموش کردید، با پزشک یا داروساز تماس بگیرید، دو برابر نکنید.
- اگر دارو عارضه‌ای دارد زود به پزشک بگویید و خودتان آن را کنار نگذارید.
- در سل، فضای زندگی را تهویه کنید (در CDC آمده فضای بسته و بدون تهویه خطر را بیشتر می‌کند) و دربارهٔ آزمایش اعضای خانواده با پزشک مشورت کنید.
- برای تب مالت، لازم نیست از انتقال به خانواده بترسید، ولی اگر خانواده همان لبنیات را خورده، علائمشان را زیر نظر بگیرند.
چه زمانی فوری مراجعه کنید؟
با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید اگر:
- تب با سردرد شدید و سفتی گردن، تشنج، گیجی یا ضعف ناگهانی دست و پا همراه است (در NHS آمده در سل ممکن است نشانهٔ درگیری مغز باشد)
- گیجی، تنفس خیلی تند یا سخت، پوست کبود یا لکه‌لکه و لرز شدید دارید (نشانه‌های سپسیس)
اگر سرفه با خلط خونی دارید، هر مقدار که باشد، همان روز به پزشک خبر دهید.
برنامهٔ درمان هر بیمار فرق دارد. دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
تب مالت را از آدم دیگر می‌گیرند؟
بسیار به‌ندرت. در منابع CDC و WHO آمده که انتقال از انسان به انسان خیلی نادر است. راه معمول، لبنیات غیرپاستوریزه، تماس مستقیم با دام آلوده یا خوردن گوشت نپخته است. بنابراین معمولاً لازم نیست از خانواده دوری کنید، ولی اعضای خانه‌ای که همان شیر یا پنیر را خورده‌اند ممکن است در معرض بوده باشند و لازم است به پزشک بگویید.
چرا درمان تب مالت این‌قدر طولانی است؟
این باکتری مدت‌ها در بدن می‌ماند و در منابع آمده درمان باید هفته‌ها ادامه پیدا کند (در CDC دست‌کم ۶ تا ۸ هفته). اگر درمان درست یا کامل نباشد، عفونت می‌تواند مزمن شود و به مفصل، قلب یا اندام‌های دیگر آسیب بزند. مدت و ترکیب دارو را پزشک تعیین می‌کند.
اگر نشانه‌های سل خوب شد، می‌توانم دارو را قطع کنم؟
خیر. در WHO و NHS تأکید شده که قطع زودهنگام یا بدون نظر پزشک خطرناک است، چون باکتری می‌تواند مقاوم شود و سل برگردد. درمان معمولاً ماه‌ها طول می‌کشد (در منابع ۴ تا ۹ ماه بسته به نوع درمان). اگر دارو عارضه دارد، به پزشک بگویید و خودتان کنار نگذارید.
سرفه‌ام سه هفته است. حتماً سل است؟
نه. سرفهٔ طولانی علت‌های زیادی دارد. ولی در منابع سرفهٔ سه هفته یا بیشتر، به‌ویژه با تب، عرق شبانه، کاهش وزن یا خلط خونی، دلیلی برای ویزیت است. تشخیص را آزمایش و بررسی پزشک مشخص می‌کند.
سل همیشه از ریه می‌آید؟
بیشتر ریه را درگیر می‌کند، ولی ممکن است کلیه، مغز، ستون فقرات یا پوست را هم درگیر کند. فقط سل ریه یا گلو می‌تواند از راه سرفه و هوا به دیگران برسد.